चिनियाँ चलखेलले फरक पार्नेछैन नेपाल भारत सम्बन्धमा, नयाँ सरकारसँग यस्तो हुनेछ साझेदारी

अहिले खुखार माओ विचारधारा बोकेका पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड प्रधानमन्त्री हुँदा र चीननिकट उनको विगतको छविका माझ आशंकाहरु उब्जिएका छन् । तर प्रचण्डले भारतलाई साथमा लिएर नेपालको हितमा काम गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । उनको प्रतिबद्धता र व्यवहार कस्तो होला र नेपाल भारत सम्बन्ध कसरी अगाडि बढ्ला भन्ने संक्षिप्त चर्चा यहाँ गरिएको छ । हुनत नेपाल भारत सम्बन्ध राजनीतिक र सरकारमा मात्र सीमित छैन । तर राज्य सञ्चालनको हिसाबले सरकारको पनि भूमिका रहन्छ ।

सम्बन्धको कुरा गर्दा भारत र नेपालबीच शताब्दीयौं पुरानो बलियो धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक-आर्थिक र राजनीतिक सम्बन्ध रहेको छ । दुई देशको खुला सिमाना मात्रै होइन, विवाह, नातागोता र पारिवारिक बन्धनका माध्यमबाट अनादिकालदेखि नै जोडिएका सभ्यता र सांस्कृतिक सम्बन्धहरू बाँडफाँड गर्ने दुई देशका जनताबीच सधैं निर्बाध आवतजावत भएको छ ।

नेपालबारे जानकार प्राध्यापक एसडी मुनिले नेपाल र भारतलाई ‘विश्वका सबैभन्दा नजिकका छिमेकी’ भनेका छन् । धेरै कूटनीतिक र नागरिक सहभागिताले यसलाई प्रमाणित गर्छ । उदाहरणका लागि, नेपालको सेना प्रमुख भारतीय सेनाका मानार्थ जनरल हुन् र त्यसको विपरीत भारतीय सेना प्रमुख नेपालका मानार्थ प्रधानसेनापित हुन् । नेपाली गोर्खा सैनिकहरूले ठूलो संख्यामा भारतीय सेनामा सेवा गर्दै आएका छन् र उनीहरूको वीरता, प्रतिबद्धता र निष्ठाका लागि प्रसिद्ध छन् ।

‘वसुधैव कुटुम्बकम’ को सिद्धान्त र ‘छिमेक पहिलो’ को नीतिबाट नेपालमा भारतको संलग्नतालाई जानकारी गराइएको छ । यस सन्दर्भमा भारतको मुख्य ध्यान पूर्वाधार विकास, मानव सुरक्षा, मानव विकासका सूचकहरूमा सुधार र २०१५ को भूकम्पजस्ता विपद्का बेला नेपाललाई सहयोग गर्ने सहायता र अनुदानमार्फत नेपालको विकासलाई टेवा दिने रहेको छ ।

स्वतन्त्रता पछि, भारतले नेपालसँग घनिष्ठ सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्बन्धमा आफ्नो सम्बन्ध निर्माण गर्यो । सन् १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धि मार्फत भारत र नेपालले एकअर्कालाई ‘विशेष सम्बन्ध’को दर्जा दिएका थिए जसअन्तर्गत भारतीय र नेपाली दुवै व्यवसायका लागि राष्ट्रिय व्यवहार र दुई देशका नागरिकलाई बसोबास, सम्पत्ति, रोजगारी, व्यवसायका विषयमा पारस्परिक व्यवहार गर्ने व्यवस्था गरिएको थियो ।

साथै भारत–नेपाल सम्बन्ध कयौं उथलपुथलबाट गुज्रिएको छ र सम्बन्ध विगतको भन्दा बलियो बनेको छ । पछिल्ला केही वर्षमा यस्ता उथलपुथलहरू देखिएका छन् । २०१५ मा मधेस मुद्दा चर्किएपछि, केही नेपाली राजनीतिज्ञहरूले निष्कर्षविहीन भए पनि यसको पछाडि भारतको हात रहेको आरोप लगाए । केही नेपाली नेताहरूले भारतलाई घरेलु राजनीतिमा पञ्चिङ ब्यागको रूपमा प्रयोग गर्नु पछिल्लो समय सामान्य भएको छ ।

यो खेललाई यस्तो अभ्यासको श्रेय दिन सकिन्छ । तै पनि, यसले केही हदसम्म भारत–नेपाल सम्बन्धलाई कम्तीमा केही समयका लागि बिगारेको छ । सन् २०१८ मा केपी शर्मा ओलीले नेपालको प्रधानमन्त्रीको पदभार ग्रहण गरेसँगै नेपाल–भारत सम्बन्धमा केही समस्या आउन थालेका थिए । ओली सरकारले चीनप्रति स्पष्ट झुकाव देखाउँदै लिम्पियाधुरा, कालापानी र लिपुलेकको क्षेत्रीय विवाददेखि लिएर भगवान रामको जन्मभूमिमाथि प्रश्न उठाउन पनि पछि हटेनन् । ओलीले नेपालमा कोरोना भाइरस फैलिएकोमा भारतलाई दोष दिँदै यसलाई ‘भारतीय भाइरस’ भनेका थिए ।

विश्लेषकहरूको सुझाव छ कि यस्तो भारत विरोधी अडान नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा राजनीतिक अस्थिरताको प्रतिबिम्ब हो र प्रायः चीनले उक्साएको छ । गठबन्धन सरकारमा आफ्नै स्थिति असुरक्षित भएकाले ओली सरकारको भारत-प्रहार नेपालको राजनीतिक सर्कलको अवस्थाबाट जनताको ध्यान हटाउने रणनीति हो भन्ने धेरैको विश्वास छ ।

तै पनि, शेरबहादुर देउवाले नेपालको प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेसँगै सम्बन्ध फेरि सुमधुर हुन थाल्यो । यस वर्ष बुद्ध पूर्णिमामा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीको भ्रमण गरेर यसले जलक्षेत्रको निशान छोएको छ । भारतीय सरकार प्रमुखको यो कदमले दुई छिमेकीहरूका लागि हाम्रो साझा संस्कृति कत्तिको मूल्यवान छ भन्नेमात्र होइन, उच्च तहमा सम्बन्ध सुधार गर्नको लागि महत्त्व र जोड दिइने संकेत पनि गरेको छ । यो भ्रमणसँगै भारत–नेपाल संयुक्त रुपमा लुम्बिनीलाई भारतीय टुर अपरेटरहरुद्वारा प्रवद्र्धित बुद्ध सर्किटमा समावेश गर्ने योजना पनि आएको छ ।

यो दुई छिमेकी देशका विभिन्न साइटहरू जोड्ने रामायण सर्किट निर्माण गर्ने परियोजनाको अतिरिक्त हुनेछ । भारतीय प्रधानमन्त्रीद्वारा भारतीय मठको शिलान्यासले सम्बन्धलाई थप सुमधुर बनाउन मद्दत गरेको छ । सफ्ट पावर टाइहरूको अगाडि मात्र होइन, तर पूर्वाधार र अन्य सहयोगले पनि दिनको उज्यालो देख्यो । पश्चिम सेती जलविद्युत् आयोजना निर्माणका लागि नेपालले भारतलाई प्रस्ताव गरेको छ ।

शिक्षाको क्षेत्रमा, आईआईटी मद्रास र काठमाण्डौ विश्वविद्यालयले संयुक्त डिग्री कार्यक्रम प्रस्ताव गर्नको लागि सहकार्य गरे जबकि भारतीय सांस्कृतिक परिषद सम्बन्ध (आईसीसीआर) र लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयले बौद्ध अध्ययनका लागि डा अम्बेडकर अध्यक्ष स्थापना गर्ने निर्णय गरेको छ ।

भारत–नेपाल द्विपक्षीय सम्बन्ध ‘हिमालयजस्तै स्थिर’ रहेको प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको भनाइले दुई देशबीचको सम्बन्धमा विगतमा आएका अवरोधहरू अहिले धेरै हदसम्म पार भएको देखाएको छ । अब, नेपालमा भर्खरै भएको आम निर्वाचन र त्यसबाट आएको पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले नेपालको नयाँ प्रधानमन्त्रीकोरुपमा सपथ ग्रहण गरेसँगै भारत–नेपाल सम्बन्धको नयाँ अध्याय खुल्न सक्नेछ, जसले राजनीतिक दुई छिमेकीहरू बीचको आर्थिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध नयाँ खुड्किलोमा प्रवेश गर्नेछ ।

प्रधानमन्त्री मोदीले पहिलो पटक प्रचण्डलाई सरकार गठनका लागि बधाई दिँदै दुई देशबीचको मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध रहेको र उच्चतम सहकार्य हुने प्रतिबद्धता जनाइसकेका छन् । जसले नेपाल र भारतको आगामी सहकार्य सुमधुर र विश्वसनीय हुने देखिएको छ । नेपालपाना